جتھے سپ نچدے نیں
کیہندے نیں ہر ویلے وچ اک سُر سمایا ہوندا اے،اوہ صرف اوہنوں سُن سکدا اے، جیہڑا زہر نوں ساز تے چپ نوں بھیت سمجھ لوے۔ ریت دے ویرانے وچ اک تھاں سی جتھے نہ کوئی رنگ، نہ پرچھاواں، نہ گیت، نہ نشان،صرف ہوا دا اک اجیہا ساہ جیہڑا صدیاں توں بولی نہیں بولدا، صرف تواریخ نوں سانبھدا اے۔
سپیریاں دے پِنڈسَپّاں والی ٹِبّی وچ کوئی سوہنے گھر نہیں سن۔اوہ ریت دے اوہناں ٹِبّیاں اُتے سن،جتھے ہر شام سورج نوں وی سجدہ کرنا پیندا سی۔اوہناں نِکے نِکے گھراں وچ وَسدے سن سَپّاں والے۔کسے نُکّر وچ جوگی دا ڈھارا،کدھرے سپیرے دا واسا، کسے پاسے سنیاسی دی جھُگی تے کدھرے منتر نال سپ دے ڈنگے دا علاج کرن والے ماندری، گھراں وچ نیندراں ماندے سی۔
ایہ اوہ سن جیہڑے پِیڑ نوں وی رزق بنا لیندے نیں۔اوہ جیہڑے غریبی دی پِیڑ نوں بِین بنا کے اپنی تقدیر نچاندے نیں۔اوہناں وِچوں کجھ دے گھر مٹی دے سن پر پریت نال بھرے ہوئے۔اوہناں دِیاں چَھتّاں ساڈے اسمان توں وی وڈیاں سن، کیونجے اوہ سوچ نال وڈیاں سن، غرور نال نہیں۔
ہر سپیرے دے ہتھ وچ بِین تے پٹاری ہوندی۔ پٹاری وچ سپ نہ وی ہوندا پر ہر بین وچ سمایا ہوندا سی۔ہر سپ وچ اک بھیت لبھدا سی تے ہربھیت وچ اک پھٹڑ کہانی، اک پرچھاواں، اک زہر۔
اوہناں دی رہتل جگ توں وکھری تے بُلھاں اُتے بول اَولّے پر گیان بھرے سن۔اوہ ساڈے ورگے نہیں،اوہ ساڈے توں پہلاں دے ویرانے سن، ساڈی سوچ توں پہلاں دے واسی۔ اوہ سپیرے جنہاں دے موڈھیاں اُتے بھَخدے سورج دا بھار ہوندا تے بُلھاں اُتے چپ دا سیک،اوہ سیک جیہڑا ویلے نوں وی ویکھن توں روکدا سی۔
سپ اوہناں دی حیاتی نہیں، اوہناں دا پرچھاواں سن۔زہر اوہناں دا رزق نہیں اوہناں دا سبق سی۔اوہ ہر ڈنگ نوں تقدیر سمجھ کے سیہندے تے ہر پھٹ نوں بھیت سمجھ کے چھپاندے۔ ٹِبی وچ وسن والے سپ ساڈے اندر دے سَپ نوں وی جگاون آندے سن۔سورج جدوں لالی دی بانہہ پھڑ کے پہاڑاں پِچھے لیَہندا، تاں اوہناں دے ویہڑیاں و چ بِین کُوکدی۔ ویہڑیاں وچ سَپ صرف نچدے نہیں سن،اوہ ساڈی انا، ساڈی لاعلمی، ساڈے وِچلی ویرانیاں نوں نچاون آؤندے سن۔
پورن ماشی دی رات نوں تاں سپیریاں دِیاں کچیاں چھتاں اُتے سَپ، سَپنِیاں دے پرچھاویاں دی رونق ہوندی۔ایہ اوہ چھاں سی جیہڑی ٹھنڈی نہیں، زہری ہوندی اے۔ اوہناں سپاں والیاں لئی، حیاتی ہَوا وانگوں سی، نظر نہ آوے پر ہر وار محسوس ہووے۔ اوہناں دی اک رِیت سی کہ اوہ ہر سال جدوں وساکھ دا سورج ریت نوں تندور بنا دیندا، تاں اوہ سَپ وساکھی مناؤندے۔ اوس دن جتھے بِین نہ صرف ساز بلکہ ساہ بن جاندی، اَتے زہر وی اک رَبیّ بھیت بن کے نچدا۔
اوہ رِیت نہیں، ریاض سی، اوہ عبادت نہیں، اگ نال یارانہ سی۔ اوہ سپ نوں نچاون نہیں، اوہ اپنے آپ نوں ننگے پیر نچاون دا دن سی۔ اوہناں دے بالاں نوں بالپن وچ چھنکنے نال نہیں، زہر نال کھڈایا جانداسی۔اک کوڑا گھُٹ، کِدھرے کَسے کَسے ڈَنگ، کدھرے سَپّاں وچالے ہسدے مُکھ۔ اینہاں توں اوہناں دِیاں بیویاں تے بال سِکھ گئے کہ زہر صرف ماردا ای نہیں، کدی کدی اوہ سُتی ہوئی روح نوں ہلون کے جگا وی لیندا اے۔
جوگی اوہناں نوں پیَراں لاگے ریت اُتے نچدیاں تے سپیرا اک کمان وانگوں موج وچ تَنیا ہویاسانبھدا …… اوہدی ہر بولی، ربّ نوں یاد کرن نال ویکھن دی اہل بن جاندی۔ سپیرے ہر پِنڈ وچ چمکدے کپڑے پا کے سپاں نوں نچاؤندے، تے بِین نال اک ڈَر تے حُسن دا میل پیدا کردے۔ لوکائی جیہڑی سپاں توں ڈردی سی، اوہناں دِیاں اَکھاں وچ اوس دن حیرانی ہوندی تے اوہ سَپاں دے نچن دا نظارا کردی۔ اوہناں دے رستے کوئی سڑک وانگ نہیں سن…… اصلوں اوہ راہواں سن اندر والیاں، روح نوں لَے کے چلن والیاں، اوہ راہواں جنھاں اُتے ہر واری، ہر گھڑی رب نوں سپ وانگوں اپنے وچ ولیٹناہوندا اے۔ اوہ تماشے دے وچکارحیاتی دے ڈنگاں نوں سمیٹدے۔ سپ جتھے زہر بھریاسی، اوتھے بھیت دا بوہا وی سی، تے اوہ بِین دی تان سی جیہڑی ساہ نوں سُر وچ بدل دی، اوہ سُر جیہڑا سُکھ وی سی تے سزا وی۔
اوہناں دے ساہواں وچ سپاں دی شُوکر تے بِین دا سُر سی۔ اوہناں دا میل ای اوہ راگ سی جیہڑا دُکھ نوں وی نچا دیندا سی تے زہر نوں وی سُنا دیندا سی۔ جے کدی کسے سپیرے دے دل وچ ماڑا جیہا وی زہر سما جاندا، اوہ اوہنوں بِین وجا کے باہر کڈھ لیندا۔ اوہ لوک سپّاں نوں صرف قید ای نہیں سن کردے، اوہناں نو ں سمجھدے وی سن۔ اوہناں دے ہر ساہ وچ اِک ڈنگ داپرچھاواں سی،تے ہر بین وچ اک چِیک۔ اوہناں دی حیاتی، بِین نوں سمجھن دی تریہہ سی تے زہر نوں سیہندے ہوئے وی حقیقت نوں پالن دی بھال۔
اوہ دن وی وکھرا ای سی، جدوں سورج کسے تھکے مزدور وانگوں ریت وچ منہ لُکا رہیا سی۔ اوس گھڑی جامو سپیرے دی بِین سُنّ ہو گئی۔ اوہ کوئی ایویں کیویں دا سپیرا نہیں سی، ٹِبی وچ سپّاں دا سرتاج منیا جاندا سی، کیونجو اوہ ساہ تے زہر دے فرق نوں سمجھدا سی۔ جامو نے اوس دن اک حدوں ودھ زہری سَپ لبھیا …… کالا، برف وانگوں ٹھنڈاتے اکھاں وچ دوزخ ورگی اَگ۔ اوہ مٹی ورگی بھاء مار دا سی،دو ہتھ لما تے جَگدا۔اوہدے پھن پِچھے پھُل بنیا سی، اوہنے سوچیا ایہ تاں صدیاں زندہ رہن والا سَپ اے۔ ناگ منی تاں ایہدی سِر ی وچ ہوندی اے، پر ایس توں ودھ زہری سَپ وی کوئی نہیں۔ اوہنے ایس خزانے نوں پھڑ کے پٹاری وچ بند کیتا تے گھر آ گیا۔
اوہ پٹاری ہن دولت دا بوہا سی۔ جامو اپنے اندر کجھ ہور محسوس کر رہیا سی، جدوں اوہنے سَپ نوں پھڑیا، اوہدے ہتھ وی کنبن لگ پئے سن۔اوہنوں پہلی واری ڈر محسوس ہویا…… سپ توں نہیں، اپنے آپ توں۔اوہنوں محسوس ہویا، جیویں اوہ کسے خزانے نوں نہیں، اک سوال نوں قید کر رہیا ہووے۔
”جے ایہ زہر مینوں وی بدل دیوے تاں؟“ اوہنے ایس سوال نوں اپنے دل وچ ای دفنا دِتا۔
اوہنے اوس خزانے دی پٹاری نوں پڑچھتی اُتے رکھ دِتا تے پتر نوں دَسیا: ”ایہ زہر دا بادشاہ اے۔ ایہنوں کھیڈ نہ سمجھیں، جے کھیڈیں گا، تاں ایہ تیری ناسمجھی نوں ننگا کردیوے گا۔“
پتر دِیاں اکھاں حیرانی نال وڈیاں ہو گئیاں تے بُلھ خشک۔ اوہنے اَبے ہتھیں اَجیہا سپ کدے نہیں سی ویکھیا، جیہدا ساہ وی تیز تے پھٹڑ لگداسی۔ اوہ اپنے پیو دے بول سن رہیا سی تے اوہدا اندر وی کنب رہیا سی۔
اوہنے سوچیا: ”جے ایہ ڈنگ مارے تاں؟“ پر اوہنے اَبے نال اِک وی سوال نہ کیتا۔ صرف اَپنیاں انگلا ں نوں آپس وچ رگڑے دیندا رہیا، جیویں اندروں ڈردا ہووے۔
اوہ ایہ وی سوچ رہیا سی: ”کیہ میں وی ابے وانگوں بِین وجا سکاں گا؟ میں تاں صرف سَپّ نوں ویکھیا اے، اوہدا زہر کدے محسوس ای نہیں کیتا“۔ اوہنوں سپ تے ڈنگ توں ڈر نہیں سی پر ابے دے غصے توں ڈر لگدا سی۔
اوس رات چھت اُتے پرچھاویں ہلن لگے، سپیرے نوں لگا اوہناں وچوں اک پرچھاواں اوس سَپ دا اے، جیہڑا ہُن صرف پٹاری وچ نہیں، اوہدے اندر وی سما گیا اے۔
کجھ دن پا کے جامو دا پُترہیگا تاں بال ای سی، سبھ کجھ بھُلا بیٹھا، اوہنوں زہر دے رنگ وی تماشے ای لگدے سن۔ ا وہنوں لگدا سی جیویں سَپ صرف نچدا ای اے، ڈَنگدا نہیں۔ ابا اک دن کسے ہور سَپ پِچھے دُور نکل گیا …… خورے کسے پِنڈ، خورے کسے جنگل وچ یاں خورے بِین دے کسے بُھلائے سُر نوں لبَھن۔ اوس ویلے، بال گھر وچ اَکلا سی،ماں آٹے نوں توے اُتے پاون لئی، اجے ہتھ دی زبان سکھا رہی سی۔
اودھر پُتر سپ دِیاں اکھاں وچ گھُوری پاون دا چارا کر رہیا سی۔ پٹاری وچ بند سپ، چپ پر زہر وانگوں جاگدا۔ بال دی سوچ اوہنوں کھیڈ سمجھن لگ پئی۔ اوہنے ڈنڈا چکیاتے پڑچھتی اُتے پئی پٹاری نوں اوہدے نال چھیڑیا۔ اوہ بھیت جانن دا جتن کر رہیا سی، اوہ جیہڑا ابے نے دسیا سی۔پھیردوجی وار زور نال پٹاری نوں ہُجھ ماری، تاں اوہ ریت وانگوں ڈِگدے سار ای کھِلر گئی۔ اِک چِیک، اِک ٹُٹ، اک پَل جیہڑا ویلے دی نس نس نوں سُنجا کر گیا۔ پٹاری دی قید وچوں زہر آزاد ہو گیا، جیہڑا بُلھاں وانگوں چپ پر اندر وں دُھخدا ہویا۔ اوہنوں نہ بِین چاہیدی سی، نہ ڈر…… اوہنے
صرف اک نظر ماری تے بال نوں جا ڈَنگیا۔
اوہ شام،نہ شام سی نہ رات، نہ سورج رہیا، نہ تارے چمکے۔ بس ویہڑے وچ ماں دے وَین تے اِک کٹی پتنگ وانگوں لمکی ہوئی حیاتی۔ بال جیہڑا پٹاری نوں کھیڈ سمجھ بیٹھا سی، اوہ بھُنجے ڈِگاہویا سی۔ اوہدے منہ وچ جھَگ سی تے اَکھاں وچ حیرانی، نہ پِیڑ دی چِیک، نہ کوئی دعا۔صرف اک جُسّاجیہڑا سمجھن توں پہلاں سزا وچ بدل گیا سی۔ ماندری نوں سَدیا گیا پر بال کسے ہور دنیا وچ اَپڑ چکا سی۔ ماں کُرلاؤندی تے ڈنڈا چک کے لبھدی پھری پرسپ نکل گیاسی، پِچھے صرف کُرلاٹ سن، وَین سن تے سپاں والے۔
پیو رات نوں واپس آیا، ہتھ وچ بِین، من وچ نیندراں تے جُسّے دا تھکیواں نالے مُکھ اُ تے کسے سانبھے ہوئے سُر دی آس۔ اوہنے سوچیا! پتر نوں ہنر سکھاوے گا، سپ نوں بھیت بنا کے رکھے گاتے بین دے سُر وچ رب دے رنگ دی جھلک آوے گی۔ جدوں ویہڑے وڑیا، اوہ تھاں جتھے پُتر کھیڈدا سی، اوہ ہن قبر وانگوں چپ سی۔
پٹاری ریت وچ کھُلھی پئی سی تے ڈنگ کھاہدے بال دی لاش …… جیہڑا ہن نہ بال رہیاسی، نہ پچھتاوا، صرف اک چپ سوال۔ سپیرا اک پل لئی نہ ساہ لَے سکیا، نہ بول سکیا، اوہ پٹاری نوں تَکدا رہ گیا، اوہدی دنیا اُجڑ چکی سی۔ اوہنے وَین پاؤندی ماں دی جھولی وچ رکھے بال دے سِر نوں ہلاون دا چارا کیتا، پر اوہ صرف ہتھاں وچ اک ویران پُتلا سی، نہ دھڑکن، نہ آواز، نہ تڑف، نہ تھکیواں۔ اوہ ویہڑا جتھے بِین سُر سناؤندی سی، ہن اوتھے صرف ڈَنگ دی گونج سی۔ اوہ پتر دے سرہانے بیٹھدا اے تے بین ہولی ہولی وجاندا اے، پر جتھے سُر ہوندا سی، ہن اوس تھاں ہو کے، ہاڑے تے بھُباں سن۔ بِین وجدی اے پر سپ نہیں نچدا، نہیں لبھدا۔
اوس گھڑی سپیرے دے دل وچ اک زہر اُتر گیا۔ اجیہا زہر جیہڑا سپ نہیں دیندابلکہ ویلا، وساہ تے ویلے دی ناسمجھی چھڈ جاندی اے۔ سپ نوں قید کرنا، علم نوں بند کرناسی۔ اَ تے علم جے کسے کم عقلے ہتھ آ جاوے، اوہ ویہڑے وی ساڑ دیندا اے، تے بِین پھیر وَجدی نہیں، ڈُسکن لگ پیندی اے۔
اوہ اک اجیہی رات سی، جتھے چن وی اپنے تھکیویں وچ لپٹ کے اوس پڑچھتی توں منہ موڑ گیا۔ تارے جیہڑے صدیاں توں جگ دے دُکھاں تے راہواں نوں تکدے آئے سن، اوہناں دِیاں اَکھاں وچ وی انھیرا سی۔ اوہ بِین ہتھ وچ لَے کے اوتھے جا بیٹھا، جتھے اوہنے خزانہ سمجھ کے سَپ نوں پٹاری وچ قیدکرکے رکھیا سی۔
اوہدی بِین دے ہولے سُر وچ ہُن کسے تماشے دی واشنا نہیں سی، اوہ آواز ہُن کسے نچن دی نہیں بلکہ اک پیو دی چپ دی گونج بن چکی سی۔ اوہ بِین جیہڑی کدی سپاں نوں نچاؤندی سی، اوہ ہن ہتھاں وچ ٹھنڈی محسوس ہورہی سی، جیویں اوہدا ساہ وی سپ دے ڈنگن نال نکل گیا ہووے۔ جامونے پھیربِین وجائی پر اوہدی آواز نہ راگ بنی نہ گیت،اوہ جیویں فریاد بن گئی سی۔ اوہدے وِچوں تیز ہوا وگدی سی،جیویں سَپ دی شُوکر،جیویں پُتر دی آخری ہچکی، جیویں اک پیو دی بے وَس چِیک۔
اوہ غم نال لڑدیاں ہویاں، اپنے آپ نوں کسے سناٹے وچ محسوس کرن لگ پیندا اے۔ اوس ویلے اک بُڈھافقیر اوہنوں و کھالی دیندا اے، اوہ جیہڑا پہلوں وی اوہنوں راہواں وچ عقل دِیاں گلاں کردا لبھدا سی۔ فقیر اوہدے غم تے دُکھاں دا ڈونگھیائی نال ویرواکردا اے۔ اوہنوں اِنج لگدا اے جیویں فقیر دی آواز کندھ دے پرچھاویں وچ گونج رہی ہووے۔
اوہ آکھ رہیا سی: ”سپ نوں قید کر کے علم نوں جِتیا ای؟ یا ویلے نوں ہار بیٹھا ایں؟
اوہ پھیر بولدا اے: ”زہر صرف ڈنگ نال نہیں آؤندا، جے بندہ اوہنوں سمجھن دے بجائے لُکاوے، اوہ دل وچ اَگ بن جاندا اے؟“
سپیرے دی بِین ہُن لگدا سی جیویں چُپ وچ وی وَج رہی ہووے، جیویں کوئی راگ پھَٹ وچ سمایا ہووے۔ اوہدیاں موریاں وِچ ہٹکورے، اک گواہی سن۔ اوہ پتر ہُن صرف اک لاش نہیں، اک حقیقت سی۔اوہ سچ جو ویلے توں پہلاں مر گیا، اوہ جیہڑا چانن وچ مِٹیا، بھیت وچ نہیں ڈَھل سکیا۔
اوہدے سامنے ریت وچ سپ سی نہ پٹاری، صرف اک لکیر سی…… اوہ لکیر جیہڑی خزانے تے ہنر دے وچکار سی۔ اوہنے بِین اوتھے رکھ دِتی جتھے پٹاری کھِلری پئی سی۔ بِین ہُن چپ سی پر اوہدی چپ وی ساز بن چکی سی۔
پرچھاویں وچوں فقیر پھیر بولیا: ”توں صرف بین دی تان نال سپ نوں پھڑنا ِسکھیا، یا بِین دی چپ وچ زہر نوں پچھاننا وی سکھیا؟“
اوہ غم دے سمندر وچ ڈُبکیاں ماردا، اپنے آپ وچ سِمٹدا چلا گیا۔ فقیردے بول پھیر گونجے: ”سپ وچ زہراے، ویلے وچ اَگ تے بندے وچ اَنا، جے ایہ تِنوں نہ سمجھے جاون، تاں آون والے ویلے و چ صرف سواہ بچدی اے۔“
اوہ ہُن بین نوں سُر نال نہیں، ساہ نال وجاون دا جتن کر رہیا سی۔ اوہ ہن ہر سُر وچ اک پچھتاوا، اک دعا، اک سوال وجارہیا سی۔
غم دے جھکھڑجھُلدے رہے، اوہناں وچوں فقیردی پھیر آواز آئی: ”تُوں اک سُر نوں قید کیتا، تُوں خزانہ لبھیا پر اوہدی قیمت نہ تولی۔ تُوں سُرتے راگ نوں اِک مِک کیتا پرپِیڑ نوں شبد نہ دِتے“۔
اوہ پرچھاویں وَلّے ودھیا کہ فقیر نال کوئی گل کرے پر اوتھے صرف انھیرا سی۔ اوہدا سِینا پُتر دے غم نال پاٹن والا ہو گیا۔ اوہدی بِین دی آخری تان لمی ہو گئی، اوہ تان جیہڑی سناٹے نوں وی پاڑرہی سی۔ اوس تان وچ صرف اک پرچھاواں ہِل رہیا سی…… شاید سپ، شاید پتر، شاید اوہ سچ جیہڑا ہمیشہ ویلے نوں سمجھاون آؤندا اے، جے ویلا کھیڈ وچ لگ جاوے، تاں صرف زہر بچدا اے۔
بیِن وچ ہُن سُر نہیں، صرف فریاد سی۔جامو نوں لگا جیویں سپ وی ہُن ریت وچ نچدے نہیں، صرف ویکھدے ہوون۔ اُنجے جیویں اوہوی سِکھ رہیا ہووے کہ ویلا کیہ سکھاندا اے تے بندہ کیہ بھُل جاندا اے۔
اوہنے اسمان ول تکیا جتھے چانن وی چپ سی، تے چپ وچ وی دکھ سما گیاسی۔ اوہنے اک ڈونگھا ساہ لیا، بِین اُتے ہتھ رکھیا، اوہ بند کمرہ، اوہ پٹاری، اوہ سپ، اوہ پترتے اوہ آپ وی ہُن اک بِین وچ بند ہو چکے سن۔
اک پرچھاواں اوہدے نال زمین اُتے لیٹ گیا…… نہ سپ، نہ پتر، نہ کوئی جسم۔صرف اک ساہ جیہڑا ہن وی بِین وچ وج رہیا سی، تے اوہوی ہُن سُتا سُتا لگدا سی۔ شاید اوہ تھک گیاسی، شاید مُک گیاسی، یا ں شاید نجات پا گیا سی۔
